نووسەران و شاعیرانی دیار

بەرهەمە سەرەکییەکان: • دیوانی تورکی: نزیکەی ٣٠٢ غەزەل، ٢٧ قەسیدە و کۆمەڵێک ڕوباعی، پارچەشیعر و شێوەی تری شیعری لەخۆ دەگرێت. • لەیلا و مەجنوون: مەسنەوییەکی ٣٠٩٦ بەیتی کە لە ١٥٣٦ تەواو کرا و ناسراوترین بەرهەمی چیرۆکییەتی. • بەنگ و بادە: مەسنەوییەکی هێمایی سەرەتایی لەسەر گفتوگۆی نێوان ئەفیون و مەی. • حەدیقەت‌وس‌سوعەدا: دەقێکی پەخشان کە پارچە شیعریشی تێدایە و باس لە ڕووداوی کەربەلا دەکات. • شکایەتنامە: نامەیەکی پەخشانی ڕەخنەگرانە دەربارەی کارگێڕی و دواخستنی مووچەکەی. • ڕیند و زاهید، سیححەت و مەرەز/حوسن و عیشق، دیوانی فارسی، وەرگێڕانی چل فەرموودە، ئەنیس‌ول‌قەلب و هەفت جام/ساقینامە. شیعرە ناسراوەکان: • قەسیدەی ئاو «Su Kasidesi». • غەزەلەکەی کە بە «Beni candan usandırdı, cefadan yâr usanmaz mı?» دەست پێ دەکات. • غەزەلەکەی کە بە «Öyle sermestim ki idrâk etmezem dünya nedir» دەست پێ دەکات. • قەسیدەکانی گوڵ، بای بەیانی و خەنجەر. پارچەیەکی زۆر کورت لە دەقی گشتیی غەزەلە ناسراوەکەی: دەقی ڕەسەن: «Beni candan usandırdı, cefadan yâr usanmaz mı? / Felekler yandı âhımdan, muradım şem‘i yanmaz mı?» وەرگێڕانی نوێی کوردی: «یار لە گیان بێزارم کرد؛ ئایا خۆی لە جەفا بێزار نابێت؟ ئاسمانەکان بە ئاهەکانم سووتان؛ ئایا مۆمی ئاواتم هەرگیز ناگیرسێت؟»

بەرهەمە سەرەکییەکان: • دیوانی تورکی/تورکیی ئازەربایجانی: لە چاپێکی ڕەخنەییدا سێ مەسنەوی، ٤٥٧ غەزەل، چوار موستەزاد، یەک مورەبەع، سێ تەرجیع‌بەند و ٣١٥ تویوغ تۆمار کراون. • دیوانی فارسی: نزیکەی ٢٩٠ غەزەل، حەوت قەسیدە، پێنج مەسنەوی، ٨٥ ڕوباعی و شێوەی تری شیعری؛ هەندێک شیعری عەرەبی و دوو زمانیشی تێدایە. • موقەددیمەت‌ول‌حەقایق: نامیلکەیەکی پەخشانی تورکی لەسەر بابەتی ئایینی و حورووفی؛ سەلماندنی ئەوەی هی نەسیمییە یەکلا نەکراوەتەوە. • سەرچاوەیەکی دواتر دیوانێکی عەرەبیی خستووەتە پاڵ، بەڵام توێژەران هیچ دیوانێکی وایان نەدۆزیوەتەوە. شیعرە ناسراوەکان: • «Sığmazam»، کە بە «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam» دەست پێ دەکات. • Dəryayi-mühit cuşa gəldi. • Dilbəra, mən səndən ayrı. • Ağrımaz، Firqətin yandırdı bağrım و Mərhəba. پارچەیەکی زۆر کورت لە دەقی گشتیی «Sığmazam»: دەقی ڕەسەن: «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam / Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü məkanə sığmazam.» وەرگێڕانی نوێی کوردی: «دوو جیهان لە مندا جێ دەبنەوە، بەڵام من لەم جیهانەدا جێ نابمەوە؛ گەوهەری بێ‌شوێنم، بوون و شوێن ناتوانن لەخۆم بگرن.»

لە دیارترین کۆمەڵە شیعر و پۆئیمەکانی: Güneş Sergisi / Günəş şərqisi (1969؛ نووسینی ناونیشانەکە لە سەرچاوەکاندا جیاوازە)، Yurd Torpağı (1971)، Gürgür Baba (1973)، Doğu İnsanları (1975)، Göyercinlerin / Güvercinlerin Ezgisi (1975–1976)، Gerenfil / Qərənfil (1977)، Çıplıq ve Yara (1979)، Deryanın Dibi (1980)، Yanar Dağlardan Püsküren Ulduzlar (1982)، Ürek Çırpıntıları (1987)، Göyler Unutmuşdu Yağacağını (1991)، Yolun Sonunadək (2002) و Gecənin Qanayan Yarası (2003) هەن. لە توێژینەوەکانیدا Irak Türkmen Edebiyatı Yolunda Bir Adım، Irak Türkmen Dili، Irak Türkmen Edebiyatına Bir Bakış و Atasözlerimiz، هەروەها لێکۆڵینەوە لەبارەی نەسیمی، فوزولی و شیعری ئازەربایجانی هەن؛ لە ئامادەکردنی فەرهەنگێکی چوار بەرگی تورکی–عەرەبیشدا بەشدار بووە. لە ناونیشانە پشتڕاستکراوەکانی شیعرەکانی: «سڵاو»، «هاواری کرد»، «کەرکووک»، «زمانی دایک»، «من تورکمانێکی عێراقیم»، «هێڵەکان بۆ نیشتمان»، «قەرەنفیل»، «داستانی عێراق» و «جوانەچاوەکەم» هەن. زمانی دایک، نیشتمان، کەرکووک و تووز، ناسنامەی عێراقی و تورکمانی، ئازادی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، غوربەت، ئازەربایجان و خۆشەویستی بابەتە سەرەکییەکانی بەرهەمەکانی بوون.

لە کتێبە بەڵگەدارەکانی: «مێژووی دۆستایەتیی نێوان عێراق و تورکیا» (1955)، «کورتەی مێژووی تورکمانەکان لە عێراق» (1959)، Irak Türkmenleri Ağzında Atasözü (1961–1962 بە پێی جیاوازیی تۆماری چاپەکان)، Kerkük'te İçtimai Hayat – Folklor (1964)، Bayat Aşireti Hakkında Tarihi Araştırma (1965)، Abbasi Ordusunda Türk Kumandanları (1965)، «پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و پەیماننامەکانی سنووری نێوان عێراق و ئێران» (1966)، «هێما و نیشانەکان لە چاپەمەنییە عەرەبییەکاندا» (1968) و «مێژووی ناکۆکی و جەنگەکانی نێوان عێراق و ئێران» (1984) هەن. لە وتارەکانیدا «پێگەی کەلتووریی کەرکووک بە درێژایی مێژوو» (1964) و «هەوڵەکانی بیرمەندانی عەرەب بۆ چاکسازیی دەوڵەتی عوسمانی» (1980) هەن. فهرستێکی ئەکادیمی دوو شیعری تورکمانیی بڵاوکراوەی لە گۆڤاری Kardaşlıkیش تۆمار دەکات: Kırmızı Şeytan کە لە 22 دوودێڕی هەشت بڕگەیی پێک هاتووە، و İzmir کە لە 10 دوودێڕی یازدە بڕگەیی پێک هاتووە. لێرە تەنها ناونیشان و زانیاریی بیبلیۆگرافی دەخرێتەڕوو و دەقی تەواوی شیعرە پارێزراوەکان دووبارە بڵاو ناکرێتەوە.

لە بەرهەمە سەرەکییەکانی: «چاودێریی دامەزراوە گشتییەکان لە یاسای عێراقدا» (1977)، Kerkük Türkçesi Sözlüğü (2003)، Irak'ta Türkmen Boy ve Oymakları لەگەڵ ئەکرەم پاموکچو (2005)، Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü (2013؛ چاپی فراوانکراوەی فەرهەنگی پێشوو)، «گەلێک کە بە تورکمان ناو دەبرێت» (2016)، «یادداشتەکانی ڕۆژنامەنووسێکی تورکمان» (2016)، Irak'ın Hukuki Yapısı İçinde Türkmenler (وەرگێڕانی تورکی، 2020)، «کۆمەڵکوژیی کەرکووکی تەممووزی 1959» (2020) و «کەسایەتییە دیارەکانی تورکمانی عێراق» (2023) هەن. بەرهەمگەلێکی لەبارەی ناسنامەی کەرکووک، هاشم ناهیت هەولێری و بوونی مێژوویی تورک لە عێراق بۆ عەرەبی وەرگێڕا و وتاری زۆری لە بابەتی یاسا، زمان، سیاسەت و کەلتوور بڵاو کردەوە. هیچ کۆمەڵە شیعر یان شیعرێکی پشتڕاستکراوەی خۆی نەدۆزرایەوە؛ هورموزلو توێژەر و نووسەر بوو، نەک شاعیر، و نابێت شیعری بۆ تۆمار بکرێت.